Απόστολος Θωμάς: ορθολογικός και θαρραλέος, μα όχι άπιστος!
Στις 6 Οκτωβρίου η Ορθόδοξη Εκκλησία γιορτάζει τη μνήμη του Αποστόλου Θωμά. Στη Μονόλιθο της Ρόδου γιορτάζει επίσης η εκκλησία του Αποστόλου Θωμά, του προστάτη Άγιου του χωριού μας. Γιόρταζε και ο πατέρας εκείνη τη μέρα, αν και κατά τη συνήθεια των περισσότερων, τόσο στην Άμφισσα όσο και αλλού, όλοι τού εύχονταν και μας τιμούσαν με επίσκεψη στο σπίτι μόνο κατά τη λεγόμενη "Κυριακή του Θωμά", δηλαδή την πρώτη Κυριακή μετά το Πάσχα (της Διακαινισίμου Εβδομάδας). Αυτή την Κυριακή "του Θωμά" διαβάζεται κατά τη Θεία Λειτουργία η περικοπή του Ευαγγελίου του Ιωάννη (κ΄ 19 - 25) για το περιστατικό της "απιστίας" του Θωμά.
Δεν πρόκειται όμως για κάποια απιστία, με την έννοια της παρασπονδίας ή της εξαπάτησης (με τη σύγχρονη ή τη νομική σημασία της λέξης) από μέρους του Αποστόλου Θωμά κατά του Ιησού. Αντίθετα, είναι η εκδήλωση ορθολογικής και θαρραλέας αμφιβολίας του Θωμά απέναντι στην αφήγηση των υπόλοπων δέκα Αποστόλων προς αυτόν σχετικά με την εμφάνιση του Ιησού ενώπιόν τους μετά την Ανάστασή Του.
Ο Θωμάς έλειπε κατά τη στιγμή της πρώτης παρουσίας τού Ιησού ενώπιον των Μαθητών [1]. Έδειξε κατόπιν μια ευνόητη δυσ-πιστία, μια ορθολογική αμφιβολία απέναντι στη μαρτυρία των υπόλοιπων Μαθητών του Κυρίου. Πάντως όχι κάποια α-πιστία, όρος που στη θρησκευτική του χροιά δηλώνει την έλλειψη πίστης στον Ιησού.
Τι πιο αυτονόητο και λογικό να μην υποτάσσει τη συνείδησή του ο Θωμάς αυτόματα (δηλαδή εύ-πιστα) στη μαρτυρία των υπόλοιπων Μαθητών, ακόμη και αν ήσαν και οι δέκα μαζί που του συν-μαρτυρούσαν για την εμφάνιση του Ιησού; Αυτός ζήτησε εμπειρική απόδειξη, ως το μόνο αξιόπιστο μέσο γνώσης και μάλιστα με την πιο άμεση και πιο δραστική των αισθήσεων: θέλησε να ψηλαφήσει ο ίδιος, με τα χέρια του, τις πληγές του μαρτυρίου Του!
Η περικοπή του Ευαγγελίου (Ιωάννη, κ' 19-29) διαβάζει:
Οὔσης οὖν ὀψίας (σ.σ. απόγευμα) τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ τῇ μιᾷ τῶν σαββάτων, καὶ τῶν θυρῶν κεκλεισμένων ὅπου ἦσαν οἱ μαθηταὶ συνηγμένοι διὰ τὸν φόβον τῶν Ἰουδαίων, ἦλθεν ὁ Ἰησοῦς καὶ ἔστη εἰς τὸ μέσον, καὶ λέγει αὐτοῖς· εἰρήνη ὑμῖν. Καὶ τοῦτο εἰπὼν ἔδειξεν αὐτοῖς τὰς χεῖρας καὶ τὴν πλευρὰν αὐτοῦ. Ἐχάρησαν οὖν οἱ μαθηταὶ ἰδόντες τὸν Κύριον. Εἶπεν οὖν αὐτοῖς ὁ ᾿Ιησοῦς πάλιν· εἰρήνη ὑμῖν. Καθὼς ἀπέσταλκέ με ὁ πατήρ, κἀγὼ πέμπω ὑμᾶς. Καὶ τοῦτο εἰπὼν ἐνεφύσησε καὶ λέγει αὐτοῖς· λάβετε Πνεῦμα ῞Αγιον· ἄν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀφίενται αὐτοῖς, ἄν τινων κρατῆτε, κεκράτηνται. Θωμᾶς δὲ εἷς ἐκ τῶν δώδεκα, ὁ λεγόμενος Δίδυμος, οὐκ ἦν μετ’ αὐτῶν ὅτε ἦλθεν ὁ ᾿Ιησοῦς. Ἔλεγον οὖν αὐτῷ οἱ ἄλλοι μαθηταί· ἑωράκαμεν τὸν Κύριον. Ὁ δὲ εἶπεν αὐτοῖς· ἐὰν μὴ ἴδω ἐν ταῖς χερσὶν αὐτοῦ τὸν τύπον τῶν ἥλων, καὶ βάλω τὸν δάκτυλόν μου εἰς τὸν τύπον τῶν ἥλων, καὶ βάλω τὴν χεῖρά μου εἰς τὴν πλευρὰν αὐτοῦ, οὐ μὴ πιστεύσω. Καὶ μεθ’ ἡμέρας ὀκτὼ πάλιν ἦσαν ἔσω οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ καὶ Θωμᾶς μετ’ αὐτῶν. Ἔρχεται ὁ ᾿Ιησοῦς τῶν θυρῶν κεκλεισμένων, καὶ ἔστη εἰς τὸ μέσον καὶ εἶπεν· εἰρήνη ὑμῖν. Εἶτα λέγει τῷ Θωμᾷ· φέρε τὸν δάκτυλόν σου ὧδε καὶ ἴδε τὰς χεῖράς μου, καὶ φέρε τὴν χεῖρά σου καὶ βάλε εἰς τὴν πλευράν μου, καὶ μὴ γίνου ἄπιστος, ἀλλὰ πιστός. Καὶ ἀπεκρίθη Θωμᾶς καὶ εἶπεν αὐτῷ· ὁ Κύριός μου καὶ ὁ Θεός μου. Λέγει αὐτῷ ὁ ᾿Ιησοῦς· ὅτι ἑώρακάς με, πεπίστευκας· μακάριοι οἱ μὴ ἰδόντες καὶ πιστεύσαντες. [2]
Δεν είμαι θεολόγος, νιώθω όμως ότι ο Δίδυμος [3] είχε κάθε δικαίωμα, απέναντι στον εαυτό του πρώτα και κύρια, να ζητά εμπειρική επιβεβαίωση των λόγων των υπολοίπων Μαθητών. Ας σκεφτούμε τον εαυτό μας στη θέση του Θωμά: αν π.χ. είμασταν επίσης απόντες από ένα συγκλονιστικό γεγονός, απόλυτα καθοριστικό για τη ζωή μας (π.χ. το θάνατο ενός πολυαγαπημενου προσώπου), δεν θα αξιώναμε κάποια εμπειρική απόδειξη;
Μόλις όμως ο Ιησούς εμφανίστηκε μπροστά στον ίδιο τον Θωμά και του επέτρεψε να ψηλαφίσει τις πληγές Του, ο Θωμάς αμέσως αναφώνησε: "Είσαι ο Κύριος και Θεός μου!" Από εκείνη τη στιγμή τελειώνουν για τον Θωμά οι αμφιβολίες και -κατά την παράδοση- ξεκινά μια αποστολική πορεία γεμάτη θέρμη, θάρρος, κίνδυνο και περιπέτεια, καταλήγοντας στην πιο μακρινή και εξωτική εσχατιά της τότε γνωστής πολιτισμένης οικουμένης: στην Ινδία! Είναι επίσης μια πορεία που θα καταλήξει σε μαρτυρικό θάνατο.
Πριν αναφέρω περισσότερα βιογραφικά για τον Δίδυμο, θα ήθελα ν' αποκαταστήσω την εσφαλμένη εικόνα τού "άπιστου Θωμά", χαρακτηρισμού που του προσδίδεται ακόμη και από την Εκκλησία, αφού έτσι καταγράφεται στο Ευαγγέλιο (μὴ γίνου ἄπιστος, ἀλλὰ πιστός). Ο χαρακτηρισμός "άπιστος Θωμάς" στην καθομιλουμένη εκφέρεται μάλλον απαξιωτικά, σχεδόν ως μομφή, προς όποιον προβάλλει αμφιβολία για κάτι που θεωρείται αυτονόητο ή προφανές [4] για τον περίγυρο.
Αμφισβητώντας τους υπόλοιπους Μαθητές ο Θωμάς δεν πρόβαλε ένα εγωιστικό κριτήριο ούτε εκδήλωσε κάποια αρχηγική φιλοδοξία. Είταν απλά συνεπής προς τον ορθολογικό και θαρραλέο χαρακτήρα του, τέτοιος όπως απεικονίζεται και σε άλλες ευαγγελικές περικοπές.
Χαρακτηριστικά, στο Κατά Ιωάννην, ιδ' 4-5, ο Κύριος λέει στους Μαθητές «καὶ ὅπου ἐγώ ὑπάγω οἴδατε, καὶ τὴν ὁδὸν οἴδατε», εννοώντας ότι: και τον σκοπό μου ξέρετε και τον τρόπο επίσης που θα πορευτώ προς εκεί ξέρετε. Ο Θωμάς είναι -και εδώ- ο μόνος που αντιδρά ορθολογικά απέναντι στα λόγια του Ιησού και έχει την παρρησία να ζητήσει διευκρινίσεις λέγοντας: «Κύριε, οὐκ οἴδαμεν ποῦ ὑπάγεις· καὶ πῶς δυνάμεθα τὴν ὁδὸν εἰδέναι;». Δώσε μας -δηλαδή- Κύριε πιο ξεκάθαρες οδηγίες. Ο Θωμάς σκέφτηκε αυτό που άκουσε ορθολογικά και είχε το θάρρος να ρωτήσει. Οι υπόλοιποι Μαθητές;
Σε άλλη περικοπή (Ιωάννη ια΄ 14-16), ο Ιησούς και οι Μαθητές είχαν καταφύγει πέρα από τον Ιορδάνη για να γλυτώσουν από ενδεχόμενο διωγμό από τους Ιουδαίους, οι οποίοι υποπτεύονταν τον Ιησού ως αιρετικό και ως αντίθετο με τα εθνικά τους προτάγματα (επανάσταση κατά των Ρωμαίων και ανάδειξη γηγενούς βασιληά). Ο Ιησούς ανακοίνωσε στους Μαθητές ότι ο Λάζαρος πέθανε και ότι -με κίνδυνο της ζωής του- έπρεπε να επιστρέψει στη Βηθηνία: «Λάζαρος ὁ φίλος ἡμῶν κεκοίμηται· ἀλλὰ πορεύομαι ἵνα ἐξυπνίσω αὐτόν…». Είναι πάλι ο Θωμάς που διαθέτει παρρησία λόγου και πρώτος αυτός εκδηλώνει την αποφασιστικότητα και την πλήρη αυταπάρνηση του για να συνοδεύσει τον Ιησού, δίχως αμφιβολίες και δισταγμούς: «...εἶπεν οὖν Θωμᾶς ὁ λεγόμενος Δίδυμος τοῖς συμμαθηταῖς· ἄγωμεν καὶ ἡμεῖς ἵνα ἀποθάνωμεν μετ’ αὐτοῦ.»
Συμπέρασμα: ο Θωμάς είναι αποφασιστικός, ορθολογικός και θαρραλέος, αλλά όχι ά-πιστος!
Σήμερα, που η πραγματολογική έρευνα, η ορθολογική προσέγγιση της γνώσης και η εμπειρική επιβεβαίωσή της έχουν πλήρως καταξιωθεί, το όνομα του Θωμά θα έπρεπε να να χρησιμοποιείται ως υπόδειγμα ορθολογισμού, θάρρους και κριτικής σκέψης και ως παράδειγμα ερευνητικού πνεύματος.
Δυστυχώς όμως η συνεχής μεταχείριση στον εκκλησιαστικό κατηχητικό λόγο του επιθέτου «άπιστος» για τον Θωμά, έχει καταλήξει να το κάνει προσωνύμιό του, ενώ η ορθή σημασιολογική ερμηνεία είναι δύσπιστος, δηλαδή κριτικός και ορθολογικός, αυτός που διερωτάται και ερευνά πριν πιστεύσει, αυτός που ζητά να βεβαιωθεί εμπειρικά για την αλήθεια.
Τα δε λόγια του Ιησού προς τον Θωμά («Λέγει αὐτῷ ὁ ᾿Ιησοῦς· ὅτι ἑώρακάς με, πεπίστευκας· μακάριοι οἱ μὴ ἰδόντες καὶ πιστεύσαντες») δεν πρέπει να θεωρούνται μομφή προς το Θωμά, ούτε και επιβράβευση όσων δέχονται άκριτα το μήνυμα του Ευαγγελίου. Αυτό που εννοεί ο Χριστός είναι ότι εφόσον ο λόγος του Ευαγγελίου πρόκειται να διαδοθεί σ΄ όλα τα απανταχού γης έθνη, η οικονομία του αποστολικού έργου επιβάλλει πίστη στη θέρμη του αποστολικού λόγου (του θεϊκού μηνύματος) και όχι πια στην εμπειρική παρουσία του Αναστάντα Χριστού εμπρός στον υποψήφιο πιστό.
Ό,τι κρίθηκε αναγκαίο για τους Μαθητές (η εμφάνιση Του, πρώτα χωρίς τον Θωμά, κατόπιν χάριν της ψηλάφισης από τον Θωμά), έγινε κατ' οικονομίαν του Ευαγγελίου, μόνον για τους Μαθητές, οι οποίοι προορίζονταν να γίνουν Απόστολοι. Η εμφάνιση του Χριστού στους Μαθητές λειτούργησε διδακτικά, για τη διαμόρφωση της δικής τους διδασκαλίας: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη, βαπτίζοντες αυτούς εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος» (Ματθ. 28, 19).
Θα αφήσω όμως τη δική μου ερμηνεία του ευαγγελικού λόγου για να ικανοποιήσω τώρα τους φιλομαθείς αναγνώστες. Θ' αναφερθώ στην αποστολική ζωή και δράση του Θωμά, καθώς και στο τεράστιο κύρος που απέκτησε ο Θωμάς για την κοινότητα των χριστιανών της Ινδίας. Η παράδοση αυτή μας δείχνει ότι μετά τον Παύλο και τον Πέτρο, ο Θωμάς στάθηκε ίσως ο πιο επιδραστικός των Αποστόλων.
Ο Θωμάς αναφέρεται στο Ευαγγέλιο ως ένας απλός ψαράς, μάλλον ταπεινής καταγωγής. Δεν έχουμε οποιαδήποτε γραπτή αναφορά ή άλλη μαρτυρία ότι υπερείχε των άλλων Αποστόλων σε μόρφωση. Φαίνεται όμως ότι ως πιο θαρραλέος και αποφασιστικός, ως πιο ανθεκτικός και ριψοκίνδυνος των άλλων Μαθητών, ο Θωμάς ήταν αυτός που ξεκίνησε για το πιο μακρινό αποστολικό ταξίδι, φτάνοντας μέχρι τη νότια Ινδία, όπου θεωρείται από πολλούς αυτόχθονες χριστιανούς, απόγονους της πρώτης χριστιανικής εκκλησίας της Ινδίας, ως ο θεμελιωτής του Χριστιανισμού στην Ινδία [5].
Η πορεία του Θωμά προς την Ινδία ήταν πιθανότατα χερσαία, καθώς υπάρχει ισχυρή παράδοση αποστολικής δράσης του στη Συριακή Ορθόδοξη Εκκλησία [6], αλλά και στην περιοχή του σημερινού Παντζάμπ. Η ανάμνηση της αποστολικής του δράσης όμως είναι πολύ πιο έντονη στη νότια Ινδία, τόσο στην Κεράλα της δυτικής ακτής όσο και στο Τσεννάι -πρώην Μαντράς- της ανατολικής ακτής.
Πάντως, ό,τι αναφέρεται για το αποστολικό έργο του Θωμά σ' αυτές τις περιοχές και για την ιστορία της εγκατάστασης των πρώτων χριστιανών στη νότια Ινδία, δεν προκύπτει από αξιόπιστες ιστορικές πηγές, ούτε από αρχαιολογικά ευρύματα, αλλά κυρίως:
- από την εντόπια παράδοση των εκεί χριστιανικών κοινοτήτων (η παράδοση αυτή ίσως έχει διαμορφωθεί εκ των υστέρων, ακριβώς για να αποκτήσει κύρος η τοπική χριστιανική παρουσία μέσω της αποστολικής της καταγωγής) και
- από τις απόκρυφες Πράξεις του Θωμά.
Υπάρχουν πολλά (ινδικά ή όχι) βίντεο για την δράση του Θωμά στην Ινδία και παραθέτω εδώ ένα που το ξεχώρισα για τη σχετικά πιο πλήρη περιγραφή και διαπραγμάτευση του θέματος:
Μεταφέρω επίσης αυτούσια μια περιεκτική εικόνα από τις αναζητήσεις μου στο διαδίκτυο (Πηγή 1, οι επιτονισμοί δικοί μου):
«...Για τον Απόστολο Θωμά υπάρχουν αρκετές εξωγραφικές πηγές (σ.σ. εκτός του Κανόνα της Αγίας Γραφής [7]), κυρίως απόκρυφες αλλά με ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Σύμφωνα λοιπόν με την παράδοση ο Θωμάς κήρυξε το ευαγγέλιο στις περιοχές της Συρίας, της Περσίας και των Ινδιών. Το απόκρυφο βιβλίο μάλιστα που είναι διασωσμένο στα ελληνικά, τα συριακά, τα αιθιοπικά, τα λατινικά και τα αρμενικά (Πράξεις του Αγίου Αποστόλου Θωμά), διηγείται τη δράση του στις Ινδίες. Το κείμενο αυτό που κατά βάση απηχεί συριακές παραδόσεις, πιθανώς διηγείται ορισμένα αληθινά ιστορικά στοιχεία. Έτσι αναφέρει χαρακτηριστικά, πως ο Θωμάς κήρυξε πρώτος στην Ινδία και όχι ο Απόστολος Βαρθολομαίος, όπως μας διασώζει ο Πάνταινος. Η λογική λέει πως αν ο ίδιος προτίμησε την οδική μετάβαση του στις Ινδίες, τότε πρέπει να πέρασε και από την Συριακή Έδεσσα, διότι δεν υπάρχει δυνατότητα να διαδόθηκε τόσο νωρίς ο χριστιανισμός στην περιοχή πριν απαντηθεί σε περιοχές του δυτικού Ιράν.
Οι «Πράξεις του Θωμά», που αποδίδονται σε μανιχαϊκές ομάδες και ιδεολογικές επιδράσεις, γράφτηκαν ουσιαστικά για να προβάλλουν το Θωμά, μα και για να τον εξυψώσουν, αφού η Εκκλησία της Χαλδίας τον θεωρούσε ιδρυτή της. Οι συριακές εκκλησίες που ήδη από αρκετά νωρίς, τον 4ο αιώνα, βρίσκονταν σε μια διαδικασία αυτονόμησης από αυτή του Δυτικού Ρωμαϊκού κράτους, μέσω του κειμένου βρήκαν την ευκαιρία να δείξουν την αξία του Αποστόλου και την ισοκυρότητά τους, σε σχέση με τις άλλες εκκλησίες. Μελετώντας εξωγενείς παραδόσεις αρχαίων μαρτυριών θεωρείται πως όντως στις Ινδίες ο χριστιανισμός διαδόθηκε από τους πρώτους κι όλας αιώνες. Στις Ινδίες μάλιστα κυκλοφορούν και αρκετές τοπικές παραδόσεις που ενισχύουν την υπόθεση της μετάβασής του. Είναι όμως πολύ πιθανό αυτές οι παραδόσεις να έχουν επηρεαστεί από τις Πράξεις και όχι το αντίθετο. Παρόλα αυτά εκκλησιαστικοί συγγραφείς μας δίνουν την πιθανότητα -κατά τον 4ο αιώνα-, να μπορούμε να ισχυριστούμε πως δεν αβάσιμη μία τέτοια μετάβαση. Παραμένει όμως δύσκολο να βρούμε επαρκή ιστορικά στοιχεία ώστε να αποδεχθούμε μία τέτοια προοπτική...»
Στην ίδια Πηγή παρατίθενται κάποιες άλλες αναφορές στο Θωμά σε «απόκρυφα» κείμενα.
Η ισχυρότερη από τις διάφορες παραδόσεις θέλει τον Θωμά να κατευθύνεται πρώτα στις ακτές της σημερινής Κεράλα, να ιδρύει εκεί αρκετές εκκλησίες πιστών σε διάφορες πόλεις και να προσηλυτίζει μέλη βασιλικών οικογενειών. Σταδιακά, Ο Θωμάς πέρασε στην ανατολική ακτή (σημερινό Τσεννάι), όπου ο αποστολικός του λόγος μετέστρεψε στον Χριστιανισμό τόσο απλούς και άσημους ανθρώπους όσο και την σύζυγο του τοπικού βασιληά [8]. Αυτός ο τελευταίος προσηλυτισμός -θρυλείται ότι- προκάλεσε την οργή τού τοπικού βασιληά (Μίσδιου), ο οποίος ζήτησε τη θανάτωση του Θωμά (περί το 72 μ.Χ.). Στρατιώτες του βασιληά λόγχισαν τον Θωμά μέχρι θανάτου πάνω σε έναν λόφο, ο οποίος σήμερα ονομάζεται ακριβώς έτσι: St. Thomas Mount National Shrine.
Πολύ αργότερα, στις αρχές του 16ου αιώνα, οι Πορτογάλοι που έφτασαν στην περιοχή βρήκαν εκεί χριστιανικές κοινότητες, φορείς της συγκεκριμένης παράδοσης σχετικά με την ίδρυση της τοπικής Εκκλησίας από τον Θωμά και του μαρτυρίου του στην περιοχή. Οι Πορτογάλοι έκαναν ανασκαφές στο τόπο που τους υπέδειξαν ως τάφο του Απόστολου. Λέγεται ότι ανακάλυψαν οστά, τα οποία έκτοτε διαφυλάσσονται και σήμερα βρίσκονται εγκιβωτισμένα σε βωμό εντός της ομώνυμης εκκλησίας. Το σημερινό κτίσμα έχει πάντως ανακατασκευαστεί στο τέλος του 19ου αιώνα, από τους Άγγλους επικυρίαρχους της Ινδίας, αντικαθιστώντας το παλαιότερο και σεμνότερο κτίσμα που έκτισαν οι Πορτογάλοι τον 16ο αιώνα.
Άλλη παράδοση, της Συριακής Εκκλησίας της Έδεσσας, αναφέρει ότι τα λείψανα του Θωμά στάλθηκαν στην Έδεσσα της Μεσοποταμίας από κάποιον Ινδό ηγεμόνα το 232 μ.Χ. και ότι έμειναν εκεί μέχρι το 1258 μ.Χ, όταν και μεταφέρθηκαν (κλάπησαν;) από τους Γενουάτες στη Χίο. Κατόπιν, τα λειψανα μεταφέρθηκαν στην Ορτόνα της Ιταλίας, εκεί όπου θεωρείται ότι βρίσκονται σήμερα, εγκατεστημένα στη Βασιλική του Αγίου Θωμά. Εν τούτοις, κατά άλλη ορθόδοξη παράδοση, η τίμια κάρα του Αποστόλου βρίσκεται στη Μονή του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου στην Πάτμο.
Πέρα από τα εντυπωσιακά αυτά βιογραφικά στοιχεία (κανείς άλλος Απόστολος δεν κήρυξε τόσο μακρυά από την αρχική κοιτίδα του Χριστιανισμού) και από τις πολύ ανθεκτικές στο χρόνο και πολύ ισχυρές ως προς τη διάδοσή τους παραδόσεις, το όνομα του Θωμά συνδέεται και με αρκετά απόκρυφα και γνωστικά κείμενα:
- Το γνωστικό «Eυαγγέλιο του Θωμά» (Gospel of Thomas - Wikipedia)
- Το γνωστικό «Βιβλίο του Θωμά του Αθλητή» (Book of Thomas the Contender - Wikipedia)
- Το απόκρυφο «Κατά Θωμάν ευαγγέλιο της Παιδικής Ηλικίας»
- Το απόκρυφο «Πράξεις Θωμά» (Acts of Thomas - Wikipedia)
Επειδή εδώ η συζήτηση οφείλει να γίνει πολύ πιο εξειδικευμένη θεολογικά και ιστορικά, παραπέμπω όσους αναγνώστες ενδιαφέροντια περισσότερο, στη σχετική δημοσίευση του Θεολόγου κου Μιχαήλ Χούλη για το ασυμβίβαστο μεταξύ της διδασκαλίας μεταξύ Χριστιανισμού και Γνωστικισμού.
Πέρα από το κείμενο των «Πράξεων», που όπως είπαμε είναι η κύρια γραπτή πηγή για το αποστολικό έργο του Θωμά και το οποίο διασώζεται από τα αρχαία χρόνια, μεταφρασμένο σε διάφορες γλώσσες (τα πλήρη κείμενα είναι γραμμένα στη λεγόμενη συριακή αραμαϊκή διάλεκτο και στην ελληνική Κοινή), βρέθηκαν πρόσφατα [9] και τα υπόλοιπα ανωτέρω γνωστικά κείμενα και -κυρίως- το πιο ενδιαφέρον απ' όλα, το «Ευαγγέλιο το Θωμά».
Το «Ευαγγέλιο του Θωμά» είναι συλλογή από 114 «λόγια» που αποδίδονται στον Ιησού, δηλαδή μια παράθεση ρητών (λόγων), αντί για την αφηγηματική εξιστόρηση περιστατικών της δράσης του Ιησού όπως την οποία καταγράφουν τα κανονικά Ευαγγέλια (τα 4 Ευαγγέλια που περιλαμβάνονται στον Κανόνα της Αγίας Γραφής).
Το «Ευαγγέλιο του Θωμά» κατατάσσεται στα γνωστικά κείμενα ακριβώς γιατί υποστηρίζει ότι η γνώση των λόγων του Ιησού είναι αυτή που σώζει και όχι η «κατά Χριστόν ζωή», δηλαδή η διαγωγή μας, η καθημερινή πράξη πίστης και ελπίδας, όπως ορίζεται από τη διδασκαλία του Χριστού. Οι πυλώνες της χριστιανικής πράξης (νηστεία, προσευχή, ελεημοσύνη), όχι μόνο δεν ενθαρρύνονται αλλά θεωρούνται επιβλαβείς. Η νηστεία, που για τους χριστιανούς είναι άσκηση σώματος και πνεύματος (βλ. Νηστεία: παθοκτόνος και όχι σωματοκτόνος) στο «Ευαγγέλιο του Θωμά» επικρίνεται ως αμαρτία προς εαυτόν· η προσευχή κατακρίνεται, ενώ η ελεημοσύνη θεωρείται ότι κάνει κακό στο πνεύμα. Αντίθετα, μόνον η γνώση του αληθινού νοήματος του λόγου του Χριστού, ξεχωριστά όσο και αδιάφορα από την καθημερινή πράξη, είναι αυτή που σώζει. Η γνωστική αυτή διδασκαλία οδηγεί στον μυστικισμό, στην καταβύθιση προς νοηματικά επίδικα που προσεγγίζονται μόνο ατομικά και ενορατικά.
Είναι προτιμότερο να παραπέμψω απευθείας στα γραφόμενα του κ. Ιωάννη Καραβιδόπουλου, ομότιμου καθηγητή της Θεολογικής Σχολής του ΑΠΘ, ο οποιος περιγράφει και αποσαφηνίζει τις γνωστικές κατευθύνσεις του «Ευαγγελίου του Θωμά». Το ίδιο το κείμενο του Ευαγγελίου παρατίθεται αυτούσιο στην Πηγή 18, μεταφρασμένο στη νεοελληνική.
Θα κάνω μόνο μια επιπλέον θεολογική και φιλολογική αναφορά στον Θωμά και συγκεκριμένα στην ιδιότητά του ως Διδύμου, όπως αποκαλείται τόσο στην κανονική όσο και στην απόκρυφη γραμματεία. Αναφέραμε ήδη (Σημ. [3]) την ετυμολογική συνάφεια του ονόματος του Θωμά, τόσο στην αραμαϊκή όσο και στην εβραϊκή γλώσσα, με την ερμηνεία «Δίδυμος» στα ελληνικά. Αυτή ήταν και η μεταφραστική επιλογή του Ευαγγελιστή Ιωάννη για το όνομα του Θωμά.
Ορισμένοι σύγχρονοι λόγιοι όμως, υποστηρίζουν ότι η ορθή ερμηνεία είναι «Δίψυχος». Θεωρούν ότι το όνομα Θωμάς υπονοεί τη στενή ψυχική -αν όχι γενετική- σχέση του Ιησού με τον Θωμά. Μάλιστα, στο γνωστικό «Ευαγγέλιο του Θωμά», αλλά και στην παράδοση της Συριακής Εκκλησίας, ο Θωμάς αναφέρεται ως Ιούδας Θωμάς, παραπέμποντας στον Ιούδα τον αδελφόθεο, έναν από τους -κατά τον Εβραϊκό Νόμο- «αδελφούς» του Ιησού, μέλη της οικογένειας του Ιωσήφ.
Για τον λόγο αυτόν υποστηρίζεται ότι το «Ευαγγέλιο του Θωμά» υπαγορεύθηκε στον πιο μύχιο προς τον Ιησού των Μαθητών, στον Ιούδα Θωμά. Το Ευαγγέλιο ξεκινά ακριβώς με την απεύθυνση του Ιησού προς τον δίδυμό/δίψυχό Του (μετάφραση στη νεοελληνική): «Αυτά είναι τα απόκρυφα Λόγια που είπε ο Ζωντανός Ιησούς και κατέγραψε ο Δίδυμος Ιούδας Θωμάς». Ομοίως, στο γνωστικό «Βιβλίο του Θωμά του Αθλητή», ο Ιησούς απευθύνεται στον Θωμά λέγοντας (στην αγγλική απόδοση): «Now, since it has been said that you are my twin and true companion, examine yourself…»
Εξαιτίας της αποσπασματικότητας των ελάχιστων γραπτών πηγών, της απουσίας άλλων μη χριστιανικών ιστορικών πηγών και δεδομένων και λόγω της ευρείας ετυμολογικής ερμηνείας, τόσο του ονόματος όσο και των οικογενειακών σχέσεων του Ιησού με τους «αδελφούς» του, είναι προτιμότερη η κανονική εκδοχή για την προσωπικότητα του Θωμά, ότι δηλαδή ήταν απλά ένας από τους 12 Μαθητές του Κυρίου, χωρίς συγγενική σχέση με τον Ιησού. Ακόμα και έτσι, όπως προαείδαμε μέσα από τα κανονικά ευαγγελικά κείμενα, διακρίνεται ο δυναμικός, ειλικρινής, θαρραλέος και αποφασιστικός χαρακτήρας του Θωμά.
Το αποστολικό του έργο, όπως θρυλείται στις ισχυρότατες, ανθεκτικές και διάσπαρτες παραδόσεις χριστιανικών κοινοτήτων, οδηγεί στο συμπέρασμα ότι το ιστορικό πρόσωπο πρέπει να ήταν μια πολύ δραστήρια και επιδραστική προσωπικότητα, με βαθιά πίστη στο Λόγο του Κυρίου.
Όλες λοιπόν οι διαθέσιμες πηγές, από την Αγία Γραφή ως και τις παραδόσεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι ο Θωμάς όχι «άπιστος» δεν ήταν, αλλά αντίθετα, υπήρξε ογκόλιθος πίστης και μέγας κατά το αποστολικό του έργο!
ΥΓ: Ο Θωμάς συνδέεται και με την Τίμια Ζώνη της Θεοτόκου. Σε μια αντίστροφή του περιστατικού της «απιστίας», ο Θωμάς ήταν ο μόνος παρών κατά την ανάληψη της Θεοτόκου, η οποία του παρέδωσε την Τίμα Ζώνη της. Ακολούθως, ήταν ο Θωμάς που κάλεσε τους λοιπούς Μαθητές να πιστεύσουν ότι όντως η Θεοτόκος αναλήφθηκε στους ουρανούς. Διαβάζουμε από την Πηγή 2:
«...Μετά την Κοίμηση της Θεοτόκου, που κατά τις υπάρχουσες μαρτυρίες συνέβη το 47 μ.Χ. σε ηλικία 59 ετών στη Γεθσημανή, στην οικία του Ευαγγελιστού Ιωάννη -στον οποίο ο Ιησούς την είχε εμπιστευτεί από τον Σταυρό Του- διασώθηκαν εκτός από τα σπάργανα του τάφου της, δύο από τα θεομητορικά της άμφια· η Εσθήτα και η Ζώνη. Σύμφωνα με την παράδοση η Παναγία κατασκεύασε η ίδια τη Ζώνη της με τρίχες καμήλας. Τις τελευταίες στιγμές της επίγειας ζωής της, κοντά της βρέθηκαν με τρόπο θαυμαστό, «επί νεφελών» οι Απόστολοι οι οποίοι εκείνη την περίοδο δεν ήταν όλοι στα Ιεροσόλυμα, αλλά σε μακρινούς τόπους όπου κήρυτταν το Ευαγγέλιο. Όταν εκοιμήθη η Θεοτόκος, οι Απόστολοι με ψαλμούς και ύμνους, εναπόθεσαν την Αγία Σορό της σε «καινόν μνημείον» στη Γεθσημανή. Τρεις μέρες μετά την κοίμησή της, η Παναγία μετέστη στους ουρανούς. Σύμφωνα με την παράδοση, κατά θείαν οικονομίαν, ο Απόστολος Θωμάς ευρισκόμενος στις Ινδίες δεν ήταν παρών στην κηδεία της Θεομήτορος. Εκεί, μετά από τρεις ημέρες, και ενώ τελούσε τη Θεία Λειτουργία, βρέθηκε στη Γεθσημανή με θαυμαστό τρόπο και υπήρξε μάρτυρας της μεταστάσεως της. Τότε παρακάλεσε την Παναγία να του δώσει για ευλογία τη Ζώνη της και εκείνη, καθώς ανέβαινε στους ουρανούς, του έριξε το Ιερό κειμήλιο. «Πρὸς δόξαν ἀκήρατον, ἀνερχομένη Ἁγνή, χειρί σου δεδώρησαι, τῷ Ἀποστόλῳ Θωμᾷ, τὴν πάνσεπτον Ζώνην σου.» ψάλλουμε στο απολυτίκιο της εορτής της Καταθέσεως της Τιμίας Ζώνης. Στη συνέχεια ο Άγιος Θωμάς έτρεξε προς τον τάφο της Θεοτόκου, όπου συνάντησε τους άλλους Αποστόλους να προσεύχονται και τους παρακάλεσε να ανοίξουν τον τάφο για να προσκυνήσει το θεοδόχο σώμα της. Έτσι αποφάσισαν, για χάρη του Αποστόλου που δεν πρόφτασε, να ανοίξουν τον τάφο. Μη ευρόντες το σώμα της Θεοτόκου, παρά μόνο τα εντάφια σπάργανα, τον ασφάλισαν και πάλι, αφού προηγουμένως τους περιέλουσε υπέροχη ευωδία.»
Σημειώσεις:
[1]: Ο Χριστός φανερώθηκε όχι μόνο όπως είπαμε δύο φορές στους μαθητές Του πριν να αναληφθεί, αλλά πρωτύτερα και στις Μυροφόρες, στον Λουκά και τον Κλεόπα προς Εμμαούς, στους επτά μαθητές στη θάλασσα της Τιβεριάδας κ.λπ. Αυτό είχε την παιδαγωγική εκκλησιαστική σημασία του: Τους ετοίμασε ώστε, δια της χάριτός Του, να διατρέξουν όλο τον κόσμο και να κάνουν όλα τα έθνη μαθητές Του (Πηγή 8).
[2]: Δύο χιλιάδες χρόνια μετά από την εποχή που γράφηκαν τα Ευαγγέλια, διαβάζουμε οι σημερινοί Έλληνες το πρωτότυπο στην Ελληνιστική Κοινή και ακόμα και οι λιγότερο πεπαιδευμένοι, καταλαβαίνουμε το κείμενο! Αν όχι πλήρως, τουλάχιστον επαρκώς, ώστε να καταλάβουμε το περιστατικό για το οποίο μιλά μια περικοπή καθώς και το βασικό της νόημα. Αν εξαιρέσουμε κάποιους χαμένους γραμματικούς τύπους (αναδιπλασιασμοί όπως «κε-κλεισμένος», «πε-πίστευκα», κλπ.), κάποιους σχηματισμούς αορίστου όπως «εωράκαμεν» και κάποιες κλίσεις ονομάτων στη δοτική («ταις χερσίν», «είπεν αυτοίς»), σχεδόν όλες οι λέξεις του κειμένου χρησιμοποιούνται συνεχώς, από εκείνη την εποχή μέχρι και σήμερα, στο καθημερινό μας λεξιλόγιο. Η συντακτική δομή είναι επίσης πλήρως κατανοητή από τον σημερινό ελληνόφωνο ομιλητή.
Το ίδιο κατανοητό ήταν το κείμενο πριν από χίλια ή πριν από πεντακόσια χρόνια, από τους Έλληνες στην καταγωγή κατοίκους αυτής της χώρας, οι οποίοι υπερείχαν σε αριθμό, σε πολιτική και σε πολιτιστική ισχύ από τους άλλους λαούς που εγκαταστάθηκαν ως επήλυδες στον ελληνικό χώρο.
Οι ομιλούντες την αδιάσπαστη χρονικά ελληνική γλώσσα ταυτοποιούνταν εθνοτικά πάντα ως Έλληνες, ενώ από τον 11ο αιώνα και ένθεν αυτοαποκαλούνταν «Ρωμαίοι/Ρωμηοί», για να δηλώσουν έτσι την μεγάλη πολιτική τους κληρονομιά. Οι Έλληνες του ελλαδικού χώρου, των Νησιών, της Κρήτης, της Ηπείρου και της Ρωμυλίας, οι Καππαδόκες, οι Πόντιοι και οι Κύπριοι, σ' όλον τον ευρύτερο χώρο όπου κάποτε βασίλευε ο μόνος νόμιμος («'Ελλην» για τους ξένους) Αυτοκράτωρ των Ρωμαίων, διέσωσαν την την ελληνική τους συνείδηση μέσω της γλώσσας και της Ορθοδοξίας.
[3]: Δίδυμος αποκλήθηκε ο Θωμάς γιατί αυτή είναι η σημασία του ονόματος Θωμάς στα Αραμαϊκά, תְּאוֹמָא Tʾōmā (Syriac ܬܐܘܿܡܵܐ/ܬ݁ܳܐܘܡܰܐ Tʾōmā/Tāʾwma) και στα Εβραϊκά תְּאוֹם tʾóm. Δίδυμος ήταν όμως και ο πατέρας μου, Θωμάς. Άραγε, αυτή να ήταν η αιτία που ο παπα-Κλήμης του έδωσε αυτό το όνομα; Ο πατέρας μου παρέμεινε πάντως πολύ στενά δεμένος ψυχικά με τον δίδυμο αδερφό του, Αθηναγόρα, έστω και αν ο θείος μετανάστευσε από τα νεανικά του χρόνια στον αντίποδα της Γης, στη μακρινή Αυστραλία.
[4]: Η προ-φάνεια ετυμολογικά αναφέρεται στο εγγύς ορατό (μπροστά μας και καθαρά). Όταν λέμε «μα, αυτό είναι προφανές», δηλώνουμε έμμεσα την εμπιστοσύνη μας προς την εμπειρία, προς τον φυσικό νόμο και προς τον ορθολογισμό. Το «προφανές» στον καθημερινό λόγο είναι κάτι που δεχόμαστε ως αληθές κατά σύμβαση, αλλά που σε περίπτωση αμφισβήτισης είναι άμεσα επαληθεύσιμο, είτε με την εμπειρία είτε με τη λογική απόδειξη. Το «προφανές» είναι το απόθεμα κοινών εμπειρών και κοινών λογικών παραδοχών το οποίο δεχόμαστε ως βάση για να θεμελιώσουμε τη σκέψη και την πράξη μας· μια αξιόπιστη θέση εκκίνησης. Όποιος αμφισβητεί συνεχώς αυτό το «προ-φανές» υπόβαθρο, είτε καχύποπτα είτε προκλητικά, αξιώνοντας πλήρη αναγωγή των πάντων στις πρώτες εμπειρίες και στις πρώτες πεποιθήσεις, δεν είναι απλά ά-πιστος αλλά σχιζοφρενής ή -έστω- εμμονικά αντιδραστικός.
[5]: Οι Ινδοί Χριστιανοί αριθμούν κάτω από το 2% του συνολικού πληθυσμού της σημερινής Ινδίας (χωρίς το Πακιστάν και το Μπανγκλαντές). Αλλά μιλάμε για την πολυπληθέστερη χώρα του κόσμου, οπότε ο εκτιμούμενος αριθμός των 20 εκ. με 25 εκ. χριστιανών πιστών στην Ινδία δεν είναι ευκαταφρόνητος για την παγκόσμια Εκκλησία του Χριστού.
[6]: Ο όρος χρησιμοποιείται εδώ για να δηλώσει τις διάφορες αλλά συναφείς μεταξύ τους Ανατολικές (Ορθόδοξες) Εκκλησίες (denominations), ανεξάρτητες από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, οι οποίες έχουν την καταγωγή τους στην ευρύτερη περιοχή της αρχαίας Συρίας, αυτή που σήμερα καταλαμβάνεται αθροιστικά από το Συριακό κράτος, τη νοτιοανατολική Τουρκία, καθώς και το Δυτικό Ιράκ. Η κυριότερη αυτών των Εκκλησιών είναι η Συριακή Ορθόδοξη Εκκλησία (γνωστή και ως Ιακωβιτική Εκκλησία). Άλλες σημαντικές ανατολικές εκκλησίες είναι η Ελληνορθόδοξη Εκκλησία της Αντιόχειας (με προκαθήμενο τον Ορθόδοξο Πατριάρχη Αντιοχείας), η Συριακή Καθολική Εκκλησία και η Ινδική Συριακή Ορθόδοξη Εκκλησία-Μαλανκάρα (αυτή ανάγει την καταγωγή της στον Θωμά).
[7]: Ο Κανόνας της Αγίας Γραφής περιλαμβάνει τα προ του Χριστού εβραϊκά κείμενα της Βίβλου, καθώς και τα χριστιανικά κείμενα (Ευαγγέλια, Πράξεις Αποστόλων, Επιστολές) τα οποία έχουν γίνει αποδεκτά από την επίσημη Εκκλησία. Όσα άλλα κείμενα δεν έχουν γίνει αποδεκτά από την Εκκλησία ονομάζονται "Απόκρυφα". Ο όρος Απόκρυφα δεν παραπέμπει αναγκαστικά σε αιρετικά ή μυστικιστικού περιεχομένου κείμενα. Αυτά τα τελευταια είναι ένα υποσύνολο μόνο των Αποκρύφων και ονομάζονται ειδικότερα Γνωστικά (βλ. Γνωστικισμός).
[8]: Την ίδια απλή αφήγηση των γεγονότων και των ονομάτων μπορεί αν διαβάσει κανείς σχεδόν σε όλες τις ελληνικές πηγές (βλ. κατωτέρω) οι οποίες μιλούν για το αποστολικό έργο του Θωμά.
[9]: Το 1945 βρέθηκε κατά τυχαίο τρόπο στο Ναγκ Χαμάντι της Αιγύπτου, διαφυλαγμένος σε κρύπτη, ένας θησαυρός από παλαιοχριστιανικά γνωστικά κείμενα (πάπυροι γραμμένοι στην κοπτική γλώσσα). Θεωρείται ότι προέρχονται από βιβλιοθήκη Γνωστικών μοναχών της περιοχής. Από τα πιο ενδιαφέροντα κείμενα μεταξύ των ανακαλυφθέντων, και ίσως το πιο διάσημο, είναι το «Ευαγγέλιο του Θωμά".
Πηγές:
1. Απόστολος Θωμάς - OrthodoxWiki
2. Ο βίος του αγίου Αποστόλου Θωμά. – Ιερός Ναός Αγίου Αχιλλίου
3. Ο Άγιος Απόστολος Θωμάς – ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΩΝ ΜΗΝΑ, ΒΙΚΤΩΡΟΣ ΚΑΙ ΒΙΚΕΝΤΙΟΥ
5. Απόστολος Θωμάς - Βιογραφία - Σαν Σήμερα .gr
6. Who was Saint Thomas the Apostle? - Saint Thomas The Apostle Catholic Church
7. Thomas the Apostle - Wikipedia
9. Ευαγγέλιο του Θωμά - Βικιπαίδεια
10. Τα παράδοξα του Ευαγγελίου του Θωμά | Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ
11. Βιβλιοθήκη Ναγκ Χαμαντί - Βικιπαίδεια
12. Γνωστικισμός - Βικιπαίδεια
14. Nag Hammadi library - Wikipedia
15. Gospel of Thomas - Wikipedia
16. Acts of Thomas - Wikipedia
17. Book of Thomas the Contender - Wikipedia
Χριστιανισμός, Θρησκεία, Απόστολος Θωμάς, Απόκρυφα, Γνωστικά, Γνωστικισμός, Αγία Γραφή, Κανονικά Ευαγγέλια, Ευαγγέλιο του Θωμά, Πράξεις του Θωμά, Τιμία Ζώνη της Θεοτόκου